सिंधू संस्कृती -भाग 2

 सिंधू संस्कृती -भाग 2

पोस्तसांभार ::DR Sitaram Ingole

महास्नानगृह (The great bath)

मोहेंजोदारो तेथे एक विशाल जलाशय आहे. त्याची लांबी 40 फूट रुंदी 24 फूट खोली 8 फूट असून पक्या विटा व चुन्यात बांधलेले आहे. त्यात उतरण्यासाठी पायऱ्या असून पाणी बाहेर काढण्यासाठी तळमार्ग आहे. हे जलाशय सरकारी कर्मचाऱ्यांचे स्नानगृह असावे किंवा नगरातील श्रीमंत नरनारी यांचे जलविहार असावे किंवा ते सार्वजनिक महास्नानगृह असावे असे संशोधक अंदाज लावतात.

विशाल इमारती

मोहेंजोदारो च्या उत्तर भागात 242 * 112 फूट एवढ्या विशाल इमारतींचे भग्नावशेष सापडले आहेत. तिला अनेक मजले आहेत. ही इमारत नगराआधीपती निवासस्थान व त्यांचे कार्यालय असावे असे बांधकामावरून सांगण्यात येते.

गृहरचना

मोहेंजोदारो ची गृहरचना ही या संस्कृतीवर प्रकाश टाकते. येथील घरे पक्क्या विटांनी बांधलेले असून विटांची लांबी 51.25 सेंटीमीटर ,रुंदी 21.25 सेंटीमीटर व जाडी 5.6 सेंटीमीटर. विटा जोडण्यासाठी चिखल व चुना यांचे मिश्रण वापरण्यात आले. त्यावेळेस सिमेंटचा शोध लागला नव्हता भिंती ची रुंदी पाच फूट जाड होती.  भिंतीचे कोपरे रस्त्याच्या वळणावर अर्धगोलाकार होते.

गल्लीला लागून प्रत्येक घराला लहानसे प्रवेशद्वार होते. प्रत्येक घरात स्नानगृह व मोरी असे व पाणी मोरीत साचून तिथून नाली द्वारे मोठ्या नालीत सोडण्यात येत असे. विहिरींना पाणी लागत असल्यामुळे प्रत्येक घराला पाण्यासाठी विहीर होती. या विहिरी आजही हजारो वर्षानंतर चांगल्या अवस्थेत आहेत. यावरून त्याकाळचे बांधकाम कौशल्य किती चांगले होते हे यावरून सिद्ध होते. घरात एका बाजूला स्वयंपाकगृह असून तेथे मातीच्या चुली नसून विटांच्या चुली होत्या प्रत्येक घराला  दोन किंवा तीन मजले असत व मजल्यावर जाण्यासाठी विटांची जिने बांधलेले होते.

हराप्पा हे नगर मोहेंजोदारो पासून 564 किलोमीटर असून तेथील नगर रचना व गृहरचना सारखी आढळून आली. त्याच प्रकारे लोथल या ठिकाणी सुद्धा सारखीच संस्कृती आढळून आली. लोथल ला "मोहेंजोदारोची लघु प्रतिकृती"(miniature mohenjo-daro) असे ही म्हणतात.

सामाजिक जीवन

कुटुंब व स्त्री स्वातंत्र्य

पितृप्रधान कुटुंब पद्धती त्यावेळची असून अनेक पति व पत्नी करण्याची पद्धत अस्तित्वात असावी. चूल व मूल सांभाळण्याचे कार्य स्त्रियांकडे असले तरी स्त्रियांना बरेच स्वातंत्र्य व महत्त्व असावे असे अधिक प्रमाणात आढळलेल्या स्त्री मूर्तीवरून स्पष्ट होते. त्यावेळी स्त्रिया चार ते साडेचार फूट उंच व पुरुष साडेचार ते पाच फूट उंच असावेत असा संशोधकांनी दावा केलेला आहे.

आहार

त्यावेळी लोक गहू, जव, तांदूळ, वाटाणा इत्यादी द्विदल धान्य, दूध व त्यापासून बनणारे पदार्थ दही, लोणी, तूप वगैरे आणि मास, अंडी ,फळे व प्रासंगिक मद्य ह्या वस्तूंचा आहारात समावेश असावा.

पोशाख

उत्खननात सापडलेल्या सुया, मातीच्याच चात्या,शिक्के व पुतळ्यांचे पोशाख यांच्या आधारे, पुरुष गुडघ्यापर्यंत घट्ट धोतर किंवा पंचा डाव्या खांद्यावरून उजव्या काखे खालून शाली सारखे वस्त्र गुंडाळीत असेल व स्त्रिया गुडघ्यापर्यंत तंग लुंगी म्हणजे घागरा ,झगा ,स्कर्ट व शाली सारखे पण अरुंद लहानशा वस्त्राने खांद्यापर्यंत चा भाग झाकीत. सुती, लोकरी व रेशमी कपड्यांचे रंगीबेरंगी वस्त्रे वापरत असावीत.

अलंकार व सौंदर्यप्रसाधने

सोने,चांदी ,तांबे ,ब्रांझ,कथील ,शिंपले ,सुंदर दगड ,चिनी माती ,हिरे ,मोती , मणी इत्यादी विविध कलापूर्ण अलंकार वापरत असत .आकडे ,कर्णफुले , डूल ,नथ ,कंठमाला, कमर पट्टा, पैंजण, चाळ ,बाजूबंद ,बांगड्या ,अंगठ्या इत्यादी दागिने वापरण्याची हाऊस स्त्री आणि पुरुषांना सारखीच असावी.

स्त्रिया सौंदर्य प्रसाधन ना द्वारे शरीराला सजवीत असत त्यात रंग  रंगीबेरंगी रंगाने अंग गोंदणे, आकर्षक केशरचना करणे. स्त्री व पुरुष दोघेही वेणी घालीत.

मनोरंजन

तेथील लोक अनेक प्रकारचे मनोरंजन करीत असावेत असा एका तरुणीची ब्रांझ प्रतिमा तत्कालिन नृत्य कलेवर प्रकाश टाकते .त्या काळी स्त्रिया ह्या नृत्य कलेत अधिक निष्णात होत्या. नृत्य याबरोबर गायन-वादन द्वारा ही करमणूक होत असेल. त्याच प्रमाणे जुगार ,शिकार ,प्राण्यांच्या लढाया इत्यादी खेळ खेळून सुद्धा लोक आपली मनोरंजन करीत असावेत. उत्खननात खुळखुळे, शिट्ट्या इत्यादी प्रकारची लहान मुलांची मनोरंजनाची साधने मिळालेली आहेत.

अवजारे व उपकरणे

उत्खननात दगड, तांबे ,ब्रांझ यांची हत्यारे सापडलेली आहेत. त्यात चाकू , सुऱ्या, खंजीर ,तलवार ,भाला ,गदा, धनुष्यबाण, गोफण, मास, हुके ,कुऱ्हाड ,करवती, पटाशी, टाकी इत्यादी अवजारे सापडलेली आहेत . यापासून यांचा उपयोग शत्रूपासून रक्षण व प्राण्यांची शिकार यासाठी वापरीत असत.

क्रमश.......