हिराबाई पेडणेकर:
मराठीतल्या पहिल्या महिला नाटककार, ज्यांची नाटकं केवळ 'कलावंतिणीचं घराणं' म्हणून नाकारली
"पुरुषानेही स्त्रीवर अव्यभिचारी, अचल प्रेम करायला हवे. स्त्रीनिष्ठा अपेक्षिणाऱ्या पुरुषांच्या दुटप्पी आणि दांभिकतेचा निषेध करावा तितका थोडाच. प्रेमाच्या साम्राज्यात स्त्री-पुरुष समान हवेत."
हे धाडसी विचार आहेत शंभर वर्षांपूर्वी जन्मलेल्या हिराबाई पेडणेकर या महिलेचे. ज्या काळात मराठी रंगभूमीवर फक्त पुरुष कलांकाराचं वर्चस्व होतं, त्या काळात हिराबाईंनी नाटक लिहियचं धाडस केलं होतं.
त्या काळात स्त्रिया रंगभूमीवर काम करत नव्हत्या, पुरुषच स्त्री पात्रं रंगवत असत, अशा काळात अनेक अडचणींचा सामना करत हिराबाईंनी आपलं नाटक रंगभूमीवर उभं केलं होतं.
मात्र हे करत असताना त्यांच्या वाट्याला उपेक्षाही तितकीच आली. त्याचं कारण होतं त्यांचं एका कलावंतिणीच्या घरात जन्माला येणं.
सावंतवाडीत 22 नोव्हेंबर 1885 रोजी, शेवन्तुबाईच्या पोटी हिराचा जन्म झाला. शेवन्तुबाई आपल्या तीन बहिणी भीमाबाई, मैनाबाई आणि जिजीबाई यांच्यासोबत सावंतवाडीला राहायच्या आणि पिढीजात गायकी करायच्या. सणासुदीला पेडणे या त्यांच्या गोव्यातील गावी जायच्या.
पुढं भीमाबाई आणि मैनाबाई उपजीविकेसाठी मुंबईला आल्या, तर शेवन्तुबाई सावंतवाडीलाच राहिल्या.
त्या देवदासी होत्या. देवदासी देवळात सेवा देत, गायन-नृत्य करत, यजमानांच्या आश्रयानं राहत. देवदासी म्हणायला देवाला अर्पण केलेली स्त्री असली, तरी तिचं शारीरिक शोषण केलं जायचं.
तर अशा समाजात जन्माला आलेली हिरा जेव्हा आठ वर्षांची होती, तेव्हा तिच्या आईचं निधन झालं. म्हणून गिरगावजवळील कांदेवाडीतील गांजावाला चाळीत राहणाऱ्या आपल्या भीमा मावशीकडं हिराला यावं लागलं.
छोट्याशा हिराची जडणघडण पुढं मुंबईत मावशीच्या सहवासात, कलावंतिणींच्या वस्तीत झाली.
सावळा रंग, बोलक्या डोळ्याची हिरा शाळेत जाऊ लागली. तिथंच तिला कविता करायचा आणि त्यांना चाली लावण्याचा छंद लागला.
हिरा शाळेत जात असली तरी ती गाण्यापासून दूर जाणार नाही, याची काळजी भीमा मावशीनं घेतली होती. कारण हेच तर त्यांच्या पोटापाण्याचं साधन होतं. त्यामुळेच सातवी पर्यंतचं शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतरही हिराचं संगीत सुरू राहिलं.
शंकरराव धुळेकर बुवा, परशुरामबुवा बर्वे, भास्करबुवा बखले, बडोद्याचे फय्याज खान यांच्याकडून तिनं संगीताचे धडे घेतले.
खरंतर हिराला गाण्याची गोडी तिची खास वर्गमैत्रीण अंजनीमुळे लागली होती. अंजनी मालपेकरची आई नबुबाई प्रसिद्ध गायिका होती. अंजुला गाणं शिकवायला भेंडीबाजार घराण्याचे मोठे गायक नजीर खाँ घरी यायचे, तेव्हा हिरा तिथं असायची.
त्यामुळे तिच्याही मनात नकळतपणे गाण्याची आवड निर्माण झाली. शाळा संपल्यानंतर जसं गाणं सुरू होतं, तसंच तिचं लिखाणही सुरू होतं.
बंगाली, मराठी, संस्कृत, इंग्रजी या भाषांवरही तिनं प्रभुत्वं मिळवलं होतं.
