सिंधू संस्कृती -भाग 1

 सिंधू संस्कृती -भाग 1

पोस्तसांभार :Dr Sitaram Ingole

सहस्त्रावधी वर्षाच्या अनुभवाने व सतत प्रयत्नाने मानवाने स्वतःची प्रगती केली . जुन्या पाषाणयुगातील भटके एकाकी व रानटी मानवी जीवन धातु युगात स्थायी सुसंघटित व सुसंस्कृत बनले. निरनिराळ्या प्रदेशात मानवाने आपल्या संस्कृती स्थापन, प्रस्थापित केल्या त्या कालांतराने नष्ट ही झाल्या . अशाच एका संस्कृतीचे भंगलेले अवशेष सापडले (सिंधू संस्कृती ).इसवी सन 1921 साली श्री. दयाराम सहानी यांनी हडप्पा व 1922 आली श्री. राखल दास बॅनर्जी यांनी मोहेंजोदारो चा शोध लावला. यानंतर ते संशोधन कार्य पुराणवस्तु खात्याचे प्रमुख सर जॉन मार्शल यांनी स्वतःकडे घेतले .सिंधू नदीच्या खोऱ्यात एका नव्या संस्कृतीचा शोध लागला, असे पत्रकाद्वारे 1924 साली प्रसिद्ध केले. ही वार्ता जगातील अनेक संशोधकाना कळताच या संस्कृतीचा अभ्यास करू लागले .मार्शलनेही या संस्कृतीवर आपले अभ्यासपूर्ण तीन ग्रंथ प्रसिद्ध केले.

सिंधू संस्कृती नामकरण

सिंधू नदीच्या परिसरात ही संस्कृती विकसित झाल्याने ह्याला सिंधू संस्कृती असे म्हणत होते किंवा सिंधू खोरे संस्कृती, साईंधव संस्कृती ,साईंधवी संस्कृती असेही नामकरण केलेले आहे. सिंधू संस्कृती वैदिक संस्कृतीच्या पूर्वीची आहे.‍ हे बर्याच संशोधकांनी सिद्ध केले आहे .सिंधू संस्कृतीच्याही पूर्वीची संस्कृती घग्गर नदीच्या परिसरात 1950 आली आढळून आली तिचे पद्धतशीर उत्खनन 1961 पासून सुरू झाले.

सिंधू संस्कृतीचा विस्तृत विस्तार

या संस्कृतीचे भग्नावशेष पंजाब ,सिंध ,काठेवाड ,राजपूताना व बलुचिस्थान एवढ्या विस्तृत प्रदेशात सापडले आहेत. मोहेंजोदारो व हरप्पा व्यतिरिक्त चनहूदारो, अमरी, रूपार,नाल ,लोहूमजोदारो, अलीमुराद, झूकार , झांगर ,लोथल वगैरे 40 पेक्षा जास्त नगरे उत्खननात सापडली आहेत.

लेखी पुराव्यांचा अभाव

अनेक वस्तू ,उपकरणे ,अवजारे, मुद्रा ,सांगाडे, खेळणी वगैरे च्या आधारे सिंधू संस्कृतीची माहिती मिळते. पण लिखित पुराव्यांच्या अभावी या संस्कृतीचे पूर्ण ज्ञान होऊ शकले नाही .अनेक शिक्क्यावर जे काही लिहिले आहे ते अजूनही ओळखले गेले नाही. त्यामुळे केवळ भौतिक साधनांचा आधार घेऊन या संस्कृतीचा सर्वसाधारणपणे संशोधकांनी अभ्यास केलेला आहे.

सिंधू संस्कृतीची योजनाबद्ध नगररचना व गृहरचना

येथील उत्खननात आढळलेल्या हराप्पा (हडप्पा) व मोहेंजोदारो या दोन प्रमुख नगरांची नगररचना व गृहरचना बहुतेक सारखीच आहे. मोहेंजोदारो या स्थानिक शब्दाचा अर्थ" मृतांची टेकडी "असा होतो. हे नगर सिंध प्रांतात 'लारखाना ' जिल्ह्यात आहे . याच्या उत्तरेस हराप्पा 564 किलोमीटर 350 मैल अंतरावर आहे. या नगराचे आत्तापर्यंत जमिनीत एकाखाली एक असे सात थर आढळून आलेले आहेत .त्यानंतर पाणी लागल्यामुळे उत्खनन बंद झाले. तरी नीरावशेष जमीन अजूनही लागली नाही .यावरून हे नगर सात वेळा बांधले व नष्ट झाले असा निष्कर्ष संशोधक लावतात.

नगररचना

नगररचना करताना याठिकाणी सौंदर्यापेक्षा उपयुक्ततेकडे अधिक लक्ष दिले गेले होते .नगरातील रस्ते पूर्व-पश्चिम ,उत्तर-दक्षिण असे पसरलेले आहेत .त्याची रुंदी 2.7 मिटर ते 10.3 मिटर पर्यंत 9 ते 34 फुटापर्यंत आहे. मुख्य रस्ते ,उप रस्ते, गल्ल्या असे रस्त्याचे तीन वर्ग मांडले असावेत .रस्ते सरळ असून त्यावर दिवाबत्तीची व्यवस्था होती रस्त्याला समांतर नाल्या आहेत. नाल्या 22.5 सेंटीमीटर ते 45 सेंटिमीटर रुंद व 30 ते 62 सेंटीमीटर खोल आहेत. घरातील पाणी एका लहान नाली द्वारे प्रमुख नालीत येत असे व त्या प्रमुख नाल्या मोठ्या नालीला जोडल्या जाऊन ते घाण पाणी नदीत सोडले जात असे. मोठ्या नाल्याo दगडांनी व लहान नाल्या विटांनी पक्क्या बांधलेल्या आहे .त्या साफ करण्यासाठी विटांच्या झाकणाची छिद्रे आहेत .अशाप्रकारे नगरभर नाल्यांचे जाळे पसरलेले आढळून आले .अशीही सांडपाण्याची आरोग्यपूर्ण उत्कृष्ट व्यवस्था ,जगातील प्राचीन संस्कृती अद्वितीय होती असा संशोधकांचा दावा आहे.

क्रमशः...,.